تشنج در بزرگسالان میتواند با حرکات غیرارادی، خیره شدن یا کاهش هوشیاری همراه باشد و دلایل مختلفی مانند صرع، سکته مغزی، افت قند خون یا ضربه به سر داشته باشد. آشنایی با نحوه برخورد صحیح هنگام حمله، نقش مهمی در کاهش آسیبهای احتمالی دارد. در ادامه، با علتها، علائم، اقدامات فوری و زمان ضروری تماس با اورژانس آشنا میشوید.
تشنج چیست؟
تشنج نتیجه تخلیه غیرطبیعی و ناگهانی پیامهای الکتریکی در سلولهای مغز است. علائم آن به محل شروع این فعالیت و میزان گسترش آن در مغز بستگی دارد.
بعضی از تشنجها فقط بخشی از مغز را درگیر میکنند و ممکن است باعث پرش یک دست، احساس بوی غیرواقعی، گیجی یا اختلال موقت در پاسخگویی شوند. در مقابل، تشنجهای منتشر میتوانند با از دست رفتن هوشیاری، سفت شدن عضلات و حرکات ریتمیک اندامها همراه باشند.
آیا تشنج همان صرع است؟
خیر. صرع یک بیماری مزمن مغزی است که با تشنجهای تکرارشونده و معمولاً بدون عامل تحریککننده مشخص شناخته میشود. ممکن است فرد به دلیل افت قند خون، سکته مغزی، مصرف مواد یا اختلال الکترولیتی فقط یک بار دچار تشنج شود و هرگز تشنج دیگری را تجربه نکند.
به همین دلیل، تشخیص صرع تنها بر اساس مشاهده یک حمله امکانپذیر نیست و باید سوابق بیمار، نتایج آزمایشها، تصویربرداری و نوار مغز بررسی شود.
علائم تشنج در بزرگسالان چیست؟
نشانههای تشنج همیشه یکسان نیستند. بعضی از افراد دچار حرکات شدید بدن میشوند، در حالی که تشنج در برخی دیگر بسیار کوتاه و نامحسوس است.
مهمترین علائم تشنج در بزرگسالان عبارتاند از:
- خیره شدن ناگهانی و پاسخ ندادن
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
- سفت شدن عضلات بدن
- حرکات پرشی و غیرقابلکنترل دستها یا پاها
- افتادن ناگهانی روی زمین
- چرخش چشمها یا سر به یک سمت
- حرکات تکراری مانند جویدن، ملچملوچ کردن یا دست زدن به لباس
- احساس ناگهانی ترس، بوی عجیب یا طعم غیرعادی
- خروج بزاق از دهان
- بیاختیاری ادرار یا مدفوع
- گاز گرفتن زبان
- خوابآلودگی، سردرد یا گیجی بعد از پایان حمله
برخی تشنجها فقط چند ثانیه طول میکشند و ممکن است با حواسپرتی اشتباه گرفته شوند. در تشنجهای تونیک ـ کلونیک، فرد معمولاً هوشیاری خود را از دست میدهد، بدنش سفت میشود و سپس حرکات ریتمیک اندامها آغاز میشود.
علت تشنج در بزرگسالان چیست؟
تشنج در بزرگسالی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. برخی علتها موقتی و قابل درمان هستند، در حالی که بعضی دیگر به بیماریهای ساختاری یا مزمن مغز مربوط میشوند.
۱. صرع
یکی از مهمترین دلایل تشنجهای تکراری، صرع است. در این بیماری، فرد استعداد بیشتری برای بروز تشنجهای بدون محرک مشخص دارد. نوع و شدت حملات در بیماران مختلف یکسان نیست.
۲. سکته مغزی
سکته مغزی، بهویژه در سنین بالاتر، میتواند باعث آسیب بافت مغز و ایجاد تشنج شود. تشنج ممکن است همزمان با سکته یا مدتی پس از آن رخ دهد.
۳. ضربه به سر
تصادف، سقوط از ارتفاع، آسیب ورزشی یا هر ضربه شدید به سر میتواند فعالیت طبیعی سلولهای مغزی را مختل کند. تشنج گاهی بلافاصله بعد از آسیب و گاهی ماهها یا سالها بعد ظاهر میشود.
۴. تومور یا ضایعات مغزی
تومورهای مغزی و برخی ضایعات ساختاری ممکن است با فشار یا تحریک بافت مغز موجب تشنج شوند. البته هر تشنجی نشانه تومور مغزی نیست و این علت نسبت به بسیاری از عوامل دیگر شیوع کمتری دارد.
۵. عفونتهای مغزی
مننژیت، آنسفالیت و سایر عفونتهایی که مغز یا پردههای اطراف آن را درگیر میکنند، ممکن است با تب، سردرد، کاهش هوشیاری و تشنج همراه باشند.
۶. افت قند خون
کاهش شدید قند خون، بهخصوص در افراد مبتلا به دیابت که انسولین یا بعضی داروهای کاهنده قند مصرف میکنند، میتواند باعث گیجی، بیهوشی و تشنج شود.
۷. اختلال سدیم و سایر مواد معدنی
کاهش یا افزایش شدید سدیم و برخی اختلالات متابولیک میتوانند عملکرد سلولهای عصبی را مختل کنند. نارسایی شدید کلیه یا کبد نیز ممکن است با تجمع مواد سمی در خون، احتمال تشنج را افزایش دهد.
۸. مصرف یا ترک الکل و مواد مخدر
مسمومیت با برخی مواد، مصرف محرکهایی مانند کوکائین و آمفتامین یا قطع ناگهانی الکل پس از مصرف طولانیمدت میتواند باعث تشنج شود.
۹. داروها و مسمومیتها
مصرف بیش از حد بعضی داروها، تداخل دارویی یا قطع ناگهانی برخی داروها ممکن است آستانه تشنج را کاهش دهد. بیماران نباید بدون نظر پزشک داروی ضدتشنج خود را قطع یا دوز آن را تغییر دهند.
۱۰. بارداری و اکلامپسی
تشنج در دوران بارداری، بهخصوص همراه با فشار خون بالا، سردرد، اختلال بینایی یا ورم شدید، میتواند نشانه اکلامپسی باشد و یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
سکته مغزی، آسیب سر، عفونت مغزی، اختلال قند یا سدیم خون، نارسایی کلیه و کبد، مسمومیت و ترک الکل از علل شناختهشده تشنج در بزرگسالان هستند. گاهی نیز پس از بررسیهای کامل، علت مشخصی پیدا نمیشود.
محرکهای تشنج در افراد مبتلا به صرع
در فردی که قبلاً به صرع مبتلا شده است، بعضی شرایط میتوانند احتمال تکرار حمله را افزایش دهند:
- فراموش کردن یا قطع داروی ضدتشنج
- کمبود خواب
- مصرف زیاد الکل
- استرس شدید
- تب یا بیماریهای عفونی
- مصرف مواد محرک
- تغییر خودسرانه مقدار دارو
- نورهای چشمکزن در افراد حساس
این عوامل معمولاً علت اصلی صرع نیستند، اما میتوانند آستانه تشنج را پایین بیاورند. فراموش کردن دارو یکی از دلایل مهم تشنجهای ناگهانی در بیماران تحت درمان است.
هنگام تشنج چه کنیم؟
هدف اصلی کمکهای اولیه، جلوگیری از آسیبدیدگی و باز نگه داشتن مسیر تنفس است. هنگام مشاهده تشنج مراحل زیر را انجام دهید:
۱. آرامش خود را حفظ کنید
بیشتر تشنجها طی چند دقیقه متوقف میشوند. در کنار فرد بمانید و از اطرافیان بخواهید فضای کافی ایجاد کنند.
۲. زمان شروع تشنج را ثبت کنید
با ساعت یا تلفن همراه مدت حمله را اندازه بگیرید. طول کشیدن تشنج بیش از ۵ دقیقه یکی از مهمترین دلایل تماس با اورژانس است.
۳. محیط اطراف را ایمن کنید
اشیای تیز، سخت، داغ یا خطرناک را از اطراف فرد دور کنید. اگر در حال افتادن است، تا حد امکان او را بهآرامی روی زمین هدایت کنید.
۴. از سر فرد محافظت کنید
یک لباس تاشده، حوله یا وسیله نرم و صاف زیر سر او قرار دهید. عینک را بردارید و لباسهای تنگ اطراف گردن را شل کنید.
۵. فرد را بیدلیل جابهجا نکنید
تنها زمانی فرد را حرکت دهید که در معرض خطر فوری مانند آتش، خیابان شلوغ، پله یا آب قرار داشته باشد.
۶. بعد از توقف حرکات، او را به پهلو بخوابانید
پس از پایان حرکات شدید، فرد را در وضعیت ریکاوری به پهلو قرار دهید تا مسیر تنفس باز بماند و بزاق یا استفراغ وارد ریه نشود.
۷. تا بههوش آمدن کامل کنار او بمانید
بعد از تشنج ممکن است فرد گیج، خسته یا مضطرب باشد. آرام صحبت کنید و توضیح دهید چه اتفاقی افتاده است. تا زمانی که کاملاً هوشیار نشده، اجازه راه رفتن بدون کمک ندهید.
۸. جزئیات حمله را یادداشت کنید
مدت تشنج، نوع حرکات بدن، جهت چرخش سر یا چشمها، تغییر رنگ پوست و وضعیت فرد پس از حمله میتواند به پزشک در تشخیص کمک کند.
هنگام تشنج چه کارهایی ممنوع است؟
| کار ممنوع | دلیل |
|---|---|
| قرار دادن قاشق، انگشت یا پارچه در دهان | ممکن است باعث شکستن دندان، آسیب فک یا خفگی شود |
| تلاش برای بیرون کشیدن زبان | زبان به داخل حلق بلعیده نمیشود و این کار خطرناک است |
| نگه داشتن دستوپا | میتواند باعث آسیب عضلات، مفاصل یا استخوانها شود |
| دادن آب، غذا یا قرص | تا قبل از هوشیاری کامل، خطر خفگی وجود دارد |
| تنفس دهانبهدهان حین حرکات تشنجی | معمولاً پس از پایان حمله، تنفس خودبهخود برمیگردد |
| پاشیدن آب یا سیلی زدن | باعث توقف تشنج نمیشود و ممکن است آسیب ایجاد کند |
| تجویز داروی نجات بدون آموزش | داروی اورژانسی فقط طبق برنامه درمانی و توسط فرد آموزشدیده استفاده میشود |
در صورتی که تشنج تمام شده و فرد تنفس طبیعی ندارد، باید با اورژانس تماس گرفت و احیای قلبی ریوی را طبق آموزشهای استاندارد آغاز کرد.
چه زمانی تشنج خطرناک است؟
در شرایط زیر باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید:
- تشنج بیشتر از ۵ دقیقه طول کشیده است.
- تشنج دوم بلافاصله شروع شده و فرد هوشیاری خود را به دست نیاورده است.
- این اولین تشنج فرد است.
- پس از پایان حمله، فرد بهسختی نفس میکشد.
- فرد پس از تشنج بیدار نمیشود یا رفتار طبیعی ندارد.
- هنگام تشنج آسیب جدی دیده است.
- تشنج در آب اتفاق افتاده است.
- فرد باردار است.
- فرد دیابت دارد و هوشیاری خود را از دست داده است.
- نوع یا مدت حمله با تشنجهای قبلی تفاوت دارد.
- فرد همزمان تب شدید، سردرد شدید، سفتی گردن یا ضعف یکطرفه بدن دارد.
تشنج طولانی یا حملات پیدرپی بدون بازگشت هوشیاری میتواند به وضعیت خطرناکی به نام استاتوس اپیلپتیکوس تبدیل شود و به درمان فوری نیاز دارد.
بعد از اولین تشنج چه باید کرد؟
اولین تشنج در بزرگسالی نباید نادیده گرفته شود؛ حتی اگر فرد بعد از چند دقیقه کاملاً به حالت طبیعی بازگردد. لازم است علتهایی مانند اختلال قند و سدیم خون، سکته، عفونت، ضربه به سر، مسمومیت یا بیماریهای مغزی بررسی شوند.
پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار اقدامات زیر را درخواست کند:
- شرح دقیق اتفاق از بیمار و شاهدان
- معاینه عصبی
- آزمایش خون و ادرار
- بررسی قند و الکترولیتهای خون
- نوار مغز یا EEG
- سیتیاسکن یا MRI مغز
- بررسی داروهای مصرفی
- نمونهگیری از مایع نخاعی در صورت شک به عفونت
فیلم کوتاهی که با حفظ ایمنی و حریم خصوصی از حمله گرفته شده باشد نیز گاهی به تشخیص نوع تشنج کمک میکند. فردی که اولین حمله مشکوک به تشنج را تجربه کرده است، باید برای ارزیابی تخصصی ارجاع داده شود.
درمان تشنج در بزرگسالان
درمان به علت اصلی بستگی دارد. اگر تشنج به دلیل افت قند خون، اختلال سدیم، عفونت، مسمومیت یا سکته ایجاد شده باشد، درمان عامل زمینهای اهمیت زیادی دارد.
در بیماران مبتلا به صرع، داروهای ضدتشنج معمولاً خط اصلی درمان هستند. در برخی موارد مقاوم به دارو ممکن است روشهایی مانند جراحی، وسایل تحریک عصبی یا رژیمهای درمانی خاص بررسی شوند. انتخاب روش درمان باید توسط متخصص مغز و اعصاب و بر اساس نوع تشنج، علت، سن، بیماریهای همراه و نتایج آزمایشها انجام شود.
چگونه احتمال تکرار تشنج را کاهش دهیم؟
افرادی که سابقه تشنج یا صرع دارند، بهتر است نکات زیر را جدی بگیرند:
- داروها را دقیقاً طبق نسخه مصرف کنند.
- هیچ دارویی را ناگهانی قطع نکنند.
- خواب منظم و کافی داشته باشند.
- از مصرف مواد مخدر و نوشیدن زیاد الکل خودداری کنند.
- محرکهای شخصی تشنج را شناسایی و ثبت کنند.
- هنگام شنا، حمام کردن یا کار در ارتفاع تنها نباشند.
- یک دستبند یا کارت پزشکی همراه داشته باشند.
- زمان و مشخصات حملات را در دفترچه ثبت کنند.
سوالات متداول
1.آیا هر فردی که تشنج میکند به صرع مبتلاست؟
خیر. افت قند خون، سکته، عفونت، ضربه به سر، مصرف مواد یا اختلال الکترولیتی ممکن است فقط یک حمله تشنجی ایجاد کند. تشخیص صرع نیازمند بررسی تخصصی است.
2.آیا باید هنگام تشنج چیزی در دهان فرد قرار دهیم؟
خیر. قرار دادن قاشق، پارچه یا انگشت در دهان خطر آسیب دندان، فک و خفگی را افزایش میدهد. فقط اطراف فرد را ایمن کنید و بعد از پایان حرکات، او را به پهلو قرار دهید.
3.خوابآلودگی بعد از تشنج طبیعی است؟
گیجی، خستگی و خوابآلودگی کوتاهمدت بعد از برخی تشنجها شایع است. با این حال، اگر فرد هوشیاری خود را به دست نیاورد، تنفس دشوار داشته باشد یا تشنج دیگری شروع شود، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
4.آیا استرس باعث تشنج میشود؟
استرس شدید و کمبود خواب ممکن است در افراد مستعد، احتمال وقوع تشنج را افزایش دهند؛ اما نباید بدون بررسی پزشکی، استرس را علت قطعی حمله دانست.
5.تشنج چند دقیقه طول میکشد؟
بیشتر تشنجها طی چند دقیقه متوقف میشوند. تشنجی که بیش از ۵ دقیقه ادامه پیدا کند یا بدون بازگشت هوشیاری تکرار شود، یک وضعیت اورژانسی است.
جمعبندی
تشنج در بزرگسالان میتواند از یک خیره شدن کوتاه و گیجی موقت تا بیهوشی و حرکات شدید بدن متغیر باشد. صرع، سکته مغزی، ضربه به سر، عفونت، اختلال قند و سدیم خون، مسمومیت و ترک الکل از مهمترین علتهای آن هستند.
هنگام تشنج، زمان حمله را ثبت کنید، محیط را ایمن نگه دارید، از سر فرد محافظت کنید و پس از توقف حرکات او را به پهلو بخوابانید. هرگز چیزی داخل دهان فرد نگذارید و دستوپای او را نگه ندارید. اولین تشنج، حمله بیشتر از ۵ دقیقه یا اختلال تنفس بعد از تشنج، نیازمند تماس فوری با اورژانس است.
