دیابت چیست؟ دیابت یک بیماری مزمن است که در آن میزان گلوکز یا قند موجود در خون بیش از حد طبیعی افزایش پیدا میکند. این وضعیت معمولاً زمانی اتفاق میافتد که بدن به اندازه کافی انسولین تولید نمیکند یا نمیتواند از انسولین موجود بهدرستی استفاده کند.
بالا ماندن قند خون در طولانیمدت میتواند به عروق خونی، قلب، کلیهها، چشمها و اعصاب آسیب برساند. با این حال، تشخیص بهموقع و کنترل مناسب قند خون میتواند احتمال بروز بسیاری از این عوارض را کاهش دهد. در ادامه با انواع دیابت، علائم، عوامل خطر، روشهای تشخیص و درمان این بیماری آشنا میشویم.
دیابت چگونه ایجاد میشود؟
بدن بیشتر مواد غذایی را پس از هضم به گلوکز تبدیل میکند. گلوکز یکی از مهمترین منابع انرژی سلولهاست، اما برای ورود آن به سلولها به هورمونی به نام انسولین نیاز داریم.
انسولین در پانکراس یا لوزالمعده تولید میشود و به سلولها کمک میکند تا گلوکز موجود در خون را دریافت و برای تولید انرژی مصرف کنند. اگر انسولین تولید نشود، مقدار آن کافی نباشد یا سلولها به آن پاسخ مناسبی ندهند، گلوکز در جریان خون باقی میماند و قند خون افزایش پیدا میکند.
انواع دیابت کداماند؟
دیابت فقط یک نوع ندارد. علت ایجاد، سرعت پیشرفت و روش درمان آن میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد. مهمترین انواع دیابت شامل موارد زیر است:
دیابت نوع یک
دیابت نوع یک یک بیماری خودایمنی است. در این نوع دیابت، سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلولهای تولیدکننده انسولین در پانکراس را مورد حمله قرار میدهد. در نتیجه، بدن انسولین بسیار کمی تولید میکند یا تولید آن کاملاً متوقف میشود.
این بیماری بیشتر در کودکان، نوجوانان و جوانان تشخیص داده میشود، اما ممکن است در هر سنی به وجود بیاید. افراد مبتلا به دیابت نوع یک برای ادامه زندگی به تزریق روزانه انسولین نیاز دارند.
دیابت نوع دو
دیابت نوع دو شایعترین نوع دیابت است. در این بیماری، سلولهای بدن به انسولین پاسخ مناسبی نمیدهند؛ وضعیتی که به آن مقاومت به انسولین گفته میشود. پانکراس در ابتدا تلاش میکند با تولید انسولین بیشتر این مشکل را جبران کند، اما با گذشت زمان ممکن است دیگر نتواند انسولین کافی تولید کند.
علائم دیابت نوع دو معمولاً بهآرامی ظاهر میشوند و بعضی افراد سالها بدون اطلاع از بیماری خود زندگی میکنند. اضافهوزن، کمتحرکی، سابقه خانوادگی و افزایش سن از عوامل مؤثر در ابتلا به این نوع دیابت هستند.
دیابت بارداری
دیابت بارداری در برخی زنان طی دوران بارداری ایجاد میشود. این نوع دیابت اغلب علامت مشخصی ندارد و به همین دلیل انجام آزمایشهای غربالگری در دوران بارداری اهمیت زیادی دارد.
دیابت بارداری معمولاً پس از زایمان برطرف میشود، اما احتمال ابتلا به دیابت نوع دو را در سالهای آینده افزایش میدهد. بیشتر زنان بارداری که پیش از آن دیابت نداشتهاند، بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری از نظر دیابت بارداری بررسی میشوند.
پیشدیابت
پیشدیابت زمانی است که قند خون از محدوده طبیعی بالاتر رفته، اما هنوز به اندازهای نیست که فرد مبتلا به دیابت شناخته شود. این وضعیت یک هشدار جدی است و احتمال ابتلا به دیابت نوع دو را افزایش میدهد.
اصلاح سبک زندگی، کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی میتواند در بسیاری از افراد از پیشرفت پیشدیابت به دیابت نوع دو جلوگیری کند یا آن را به تأخیر بیندازد.
علائم دیابت چیست؟
علائم دیابت ممکن است با توجه به نوع بیماری و میزان افزایش قند خون متفاوت باشند. در دیابت نوع یک، نشانهها معمولاً سریعتر و شدیدتر ظاهر میشوند؛ اما در دیابت نوع دو ممکن است علائم خفیف باشند یا برای مدت طولانی مورد توجه قرار نگیرند.
مهمترین علائم دیابت عبارتاند از:
- تشنگی بیش از حد
- تکرر ادرار، بهویژه در طول شب
- احساس گرسنگی مداوم
- کاهش وزن بدون دلیل
- خستگی و ضعف مداوم
- تاری دید
- خشکی پوست
- دیر خوب شدن زخمها
- عفونتهای مکرر ادراری یا قارچی
- بیحسی یا گزگز دستها و پاها
- تحریکپذیری و تغییرات خلقی
داشتن یک یا چند مورد از این علائم همیشه به معنای ابتلا به دیابت نیست، اما لازم است برای بررسی علت و انجام آزمایش قند خون به پزشک مراجعه شود.
چه عواملی احتمال ابتلا به دیابت را افزایش میدهند؟
عوامل خطر در انواع مختلف دیابت یکسان نیستند. دیابت نوع یک معمولاً در اثر واکنش خودایمنی ایجاد میشود و در حال حاضر روش مشخصی برای پیشگیری قطعی از آن وجود ندارد. سابقه خانوادگی میتواند احتمال ابتلا به این نوع دیابت را افزایش دهد.
عوامل خطر دیابت نوع دو شامل موارد زیر است:
- داشتن اضافهوزن یا چاقی
- کمتحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
- سابقه خانوادگی دیابت نوع دو
- افزایش سن
- ابتلا به پیشدیابت
- سابقه دیابت بارداری
- ابتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک
- ابتلا به کبد چرب
- فشار خون یا چربی خون بالا
- رژیم غذایی نامناسب و مصرف زیاد مواد غذایی پرکالری
وجود یک عامل خطر به این معنا نیست که فرد حتماً به دیابت مبتلا میشود، اما انجام آزمایشهای دورهای را ضروریتر میکند.
دیابت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص دیابت با آزمایش خون انجام میشود. دستگاههای خانگی اندازهگیری قند خون برای کنترل بیماری مفید هستند، اما بهتنهایی نمیتوانند ابتلا به دیابت را بهطور قطعی تشخیص دهند.
آزمایشهای اصلی تشخیص دیابت عبارتاند از:
| نوع آزمایش | محدوده پیشدیابت | محدوده دیابت |
|---|---|---|
| قند خون ناشتا | ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیگرم در دسیلیتر | ۱۲۶ یا بیشتر |
| آزمایش HbA1c | ۵٫۷ تا ۶٫۴ درصد | ۶٫۵ درصد یا بیشتر |
| تست تحمل گلوکز دوساعته | ۱۴۰ تا ۱۹۹ میلیگرم در دسیلیتر | ۲۰۰ یا بیشتر |
| قند خون تصادفی همراه با علائم | ــ | ۲۰۰ یا بیشتر |
آزمایش قند خون ناشتا معمولاً پس از حداقل هشت ساعت ناشتایی انجام میشود. آزمایش HbA1c نیز میانگین تقریبی قند خون فرد را طی سه ماه گذشته نشان میدهد. در بیشتر موارد، پزشک برای تأیید تشخیص، آزمایش را تکرار میکند؛ مگر اینکه فرد علائم واضح و افزایش شدید قند خون داشته باشد.
درمان دیابت چگونه انجام میشود؟
روش درمان دیابت به نوع بیماری، سن، وضعیت سلامت عمومی، میزان قند خون و وجود بیماریهای زمینهای بستگی دارد. هدف اصلی درمان، نگه داشتن قند خون در محدوده مناسب و جلوگیری از آسیب به اندامهای مختلف بدن است.
اصلاح برنامه غذایی
رژیم غذایی افراد مبتلا به دیابت لزوماً به معنای حذف کامل برنج، نان یا میوه نیست. مقدار مصرف، زمان خوردن و ترکیب مواد غذایی اهمیت زیادی دارد.
مصرف سبزیجات، غلات سبوسدار، حبوبات، منابع پروتئینی مناسب و چربیهای سالم در کنار محدود کردن نوشیدنیهای شیرین، شیرینیها و مواد غذایی فراوریشده میتواند به کنترل قند خون کمک کند. برنامه غذایی بهتر است متناسب با شرایط هر فرد و با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.
فعالیت بدنی منظم
فعالیت بدنی باعث میشود سلولها بهتر از انسولین استفاده کنند و قند خون کاهش پیدا کند. برای بسیاری از بزرگسالان، حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته، مانند پیادهروی سریع، توصیه میشود.
نوع و میزان ورزش باید با توجه به سن، وضعیت قلب، قند خون و داروهای مصرفی تعیین شود. افرادی که انسولین یا برخی داروهای دیابت مصرف میکنند، باید مراقب افت قند خون هنگام ورزش باشند.
مصرف دارو
برخی افراد مبتلا به دیابت نوع دو میتوانند بیماری خود را با اصلاح سبک زندگی و داروهای خوراکی یا تزریقی کنترل کنند. نوع دارو بر اساس میزان قند خون، وضعیت کلیه و قلب، وزن، عوارض جانبی احتمالی و شرایط فرد انتخاب میشود.
داروهای دیابت نباید بدون نظر پزشک قطع یا کموزیاد شوند؛ حتی اگر قند خون برای مدتی در محدوده مناسب قرار گرفته باشد.
تزریق انسولین
همه افراد مبتلا به دیابت نوع یک به انسولین نیاز دارند. برخی افراد مبتلا به دیابت نوع دو یا دیابت بارداری نیز ممکن است برای کنترل قند خون به انسولین احتیاج پیدا کنند.
نیاز به تزریق انسولین به معنای شدید بودن یا شکست درمان نیست. در بعضی شرایط، انسولین مؤثرترین و ایمنترین روش برای کنترل قند خون است.
کنترل منظم قند خون
پزشک ممکن است با توجه به نوع دیابت و داروهای مصرفی، اندازهگیری قند خون با دستگاه خانگی یا استفاده از سیستم پایش مداوم قند خون را توصیه کند. نتایج این اندازهگیریها به بیمار و پزشک کمک میکند تأثیر غذا، فعالیت بدنی و داروها را بهتر بررسی کنند.
عوارض دیابت چیست؟
افزایش قند خون در کوتاهمدت همیشه علامت واضحی ایجاد نمیکند، اما اگر برای مدت طولانی کنترل نشود میتواند به عروق و اعصاب بدن آسیب برساند.
مهمترین عوارض دیابت عبارتاند از:
- بیماریهای قلبی و افزایش خطر سکته قلبی
- سکته مغزی
- آسیب کلیوی و نارسایی کلیه
- رتینوپاتی دیابتی و کاهش بینایی
- آسیب عصبی یا نوروپاتی دیابتی
- بیحسی، گزگز یا درد دستها و پاها
- ایجاد زخم پای دیابتی
- دیر خوب شدن زخمها و افزایش خطر عفونت
- مشکلات لثه و دندان
- اختلال در عملکرد جنسی
کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون، ترک سیگار و انجام معاینات دورهای چشم، کلیه و پا میتواند احتمال بروز یا پیشرفت بسیاری از عوارض دیابت را کاهش دهد.
آیا میتوان از دیابت پیشگیری کرد؟
در حال حاضر راه شناختهشدهای برای پیشگیری قطعی از دیابت نوع یک وجود ندارد، اما خطر ابتلا به دیابت نوع دو را میتوان با اصلاح سبک زندگی کاهش داد.
اقدامات مؤثر برای پیشگیری یا به تأخیر انداختن دیابت نوع دو شامل موارد زیر است:
- حفظ وزن در محدوده مناسب
- کاهش وزن تدریجی در صورت داشتن اضافهوزن
- انجام فعالیت بدنی منظم
- محدود کردن نوشیدنیهای شیرین
- افزایش مصرف سبزیجات و مواد غذایی حاوی فیبر
- پرهیز از مصرف دخانیات
- انجام آزمایش دورهای در افراد دارای عوامل خطر
- کنترل فشار خون و چربی خون
لازم نیست تمام عادتهای زندگی بهصورت ناگهانی تغییر کنند. تغییرات کوچک اما مداوم معمولاً نتیجه بهتری نسبت به رژیمهای بسیار سخت و کوتاهمدت دارند.
چه زمانی برای علائم دیابت به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده علائمی مانند تشنگی شدید، تکرر ادرار، کاهش وزن بدون دلیل، تاری دید یا خستگی مداوم بهتر است برای انجام آزمایش قند خون به پزشک مراجعه کنید.
برخی علائم ممکن است نشاندهنده افزایش بسیار شدید قند خون یا کتواسیدوز دیابتی باشند و به بررسی فوری نیاز دارند:
- تهوع و استفراغ مداوم
- درد شکم
- تنفس سریع و عمیق
- بوی میوهای یا شبیه استون از دهان
- خشکی شدید دهان و پوست
- خوابآلودگی یا گیجی
- کاهش سطح هوشیاری
- ناتوانی در خوردن یا نوشیدن مایعات
کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت اورژانسی است و میتواند نخستین نشانه دیابت نوع یک در فردی باشد که هنوز بیماری او تشخیص داده نشده است. در صورت مشاهده این علائم باید فوراً به اورژانس مراجعه شود.
نتیجهگیری
دیابت بیماریای است که در آن قند خون به دلیل اختلال در تولید یا عملکرد انسولین افزایش پیدا میکند. دیابت نوع یک، نوع دو و دیابت بارداری از مهمترین انواع این بیماری هستند و هرکدام علت و روش درمان متفاوتی دارند.
تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی، تاری دید و کاهش وزن بدون دلیل از علائم مهم دیابت محسوب میشوند؛ با این حال، برخی افراد بهویژه در دیابت نوع دو ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشند. به همین دلیل، افراد دارای اضافهوزن، سابقه خانوادگی یا سایر عوامل خطر باید آزمایشهای دورهای را جدی بگیرند.
دیابت با پیگیری منظم، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مصرف صحیح دارو و کنترل قند خون قابل مدیریت است. تشخیص زودهنگام نیز نقش مهمی در پیشگیری از عوارض قلبی، کلیوی، چشمی و عصبی بیماری دارد.
سوالات متداول درباره دیابت
آیا خوردن شیرینی باعث دیابت میشود؟
مصرف شیرینی بهتنهایی علت مستقیم دیابت نیست، اما مصرف زیاد مواد غذایی پرکالری و نوشیدنیهای شیرین میتواند باعث اضافهوزن شود. اضافهوزن و چاقی نیز از عوامل مهم افزایش خطر دیابت نوع دو هستند.
آیا افراد لاغر هم به دیابت مبتلا میشوند؟
بله. اگرچه اضافهوزن یکی از عوامل خطر دیابت نوع دو است، افراد دارای وزن طبیعی نیز ممکن است به دلیل عوامل ژنتیکی، سابقه خانوادگی، کمتحرکی یا سایر مشکلات متابولیک به دیابت مبتلا شوند. دیابت نوع یک نیز ارتباط مستقیمی با چاقی ندارد.
آیا دیابت ارثی است؟
سابقه خانوادگی میتواند احتمال ابتلا به دیابت نوع یک و نوع دو را افزایش دهد، اما ژنتیک تنها عامل مؤثر نیست. در دیابت نوع دو، سبک زندگی، وزن و میزان فعالیت بدنی نیز نقش مهمی دارند.
آیا دیابت درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمانی که دیابت را در همه افراد بهطور قطعی از بین ببرد وجود ندارد. با این حال، این بیماری در بیشتر موارد با سبک زندگی سالم، دارو و در صورت نیاز انسولین قابل کنترل است. برخی افراد مبتلا به دیابت نوع دو نیز ممکن است با کاهش وزن و درمان مناسب وارد دوره بهبودی یا خاموشی بیماری شوند، اما همچنان به پیگیری پزشکی نیاز دارند.
قند خون بالا همیشه نشانه دیابت است؟
خیر. بیماریهای حاد، استرس شدید و مصرف بعضی داروها ممکن است بهطور موقت قند خون را افزایش دهند. تشخیص دیابت باید بر اساس آزمایشهای استاندارد و نظر پزشک انجام شود.
برای تشخیص دیابت باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟
برای بررسی اولیه میتوان به پزشک عمومی، متخصص داخلی یا متخصص غدد مراجعه کرد. در صورت تشخیص دیابت، پزشک بر اساس شرایط بیمار برنامه درمانی و آزمایشهای دورهای را تعیین میکند.
